Sağlıkta Dönüşüm mü, Özelleştirme mi? Neoliberal Sağlık Politikalarının Etkileri

Son yirmi yıldır Türkiye’de sağlık sistemi, “Sağlıkta Dönüşüm Programı” adı altında köklü bir değişim sürecinden geçti. Hükümetler bu süreci, “halka daha erişilebilir ve kaliteli sağlık hizmeti sunma” hedefiyle meşrulaştırdı. Ancak bu dönüşümün arka planında, neoliberal politikaların karakteristik özellikleri olan özelleştirme, piyasalaştırma ve kamu hizmetlerinin ticarileştirilmesi gibi dinamikler öne çıkıyor. Peki bu süreç gerçekten bir “dönüşüm” mü, yoksa sistematik bir “özelleştirme” mi?

İlk bakışta, aile hekimliği uygulaması, hastane sayısındaki artış, yeşil kart gibi uygulamalarla sağlık hizmetlerine erişimde gözle görülür bir iyileşme yaşandı. Ancak bu tablonun ardında, sağlığın bir “hak” olmaktan çıkıp “meta” haline geldiği bir sistem inşa edildi. Kamu hastanelerinin özerkleştirilmesi, performans sistemleri, hastane birlikleri gibi uygulamalar, sağlık çalışanlarını hasta başına gelir üreten birer “üretici”ye dönüştürdü. Hekimlerin reçete yazma oranlarından ameliyat sayılarına kadar ölçülen performans kriterleri, nitelikli bakım yerine niceliği öne çıkaran bir anlayışı dayattı.

Öte yandan, devlet hastanelerinin işletmecilik mantığıyla yönetilmesi, özel sektörle kurulan kamu-özel ortaklıkları (PPP) ve şehir hastaneleri gibi mega projeler, sağlık altyapısını piyasanın insafına bıraktı. Kamu kaynakları, kâr odaklı şirketlere aktarılırken, vatandaşın cebinden çıkan sağlık harcamaları arttı. SGK’nın özel hastanelere yaptığı ödemeler, sağlık bütçesinin büyük kısmını emerken, devlet hastaneleri kaynak yetersizliğiyle mücadele etmek zorunda kaldı. Üstelik, özel sağlık sigortalarının yaygınlaşması, “parası olan iyi sağlık hizmeti alır” anlayışını normalleştirdi.

Bu politikaların en çarpıcı sonucu ise toplumsal eşitsizliklerin derinleşmesi oldu. Gelir seviyesi düşük kesimler, kamu hastanelerinde uzun bekleme süreleri ve kalabalık servislerle mücadele ederken, özel hastaneler “müşteri” memnuniyeti odaklı hizmet sunuyor. Üstelik, kronik hastalığı olanlar, yaşlılar veya düşük gelirliler için ekstra maliyetler (ilaç, tetkik, katkı payları) sağlık hakkını erişilemez kılıyor. Sağlıkta dönüşümün vaat ettiği “eşitlik” söylemi, neoliberal politikalarla iç içe geçince, sistem “eşitsizliği” yeniden üreten bir mekanizmaya dönüştü.

Peki neoliberal sağlık politikaları neden bu kadar dirençli? Cevap, küresel kapitalizmle uyumlu bir ekonomik modelde yatıyor. Sağlık sektörü, ilaç şirketleri, özel hastaneler, sigorta firmaları ve medikal teknoloji devleri için devasa bir pazar. Kamunun çekildiği her alan, bu aktörler için yeni kâr alanları demek. Ancak unutulmamalıdır ki sağlık, su, eğitim gibi temel bir insan hakkıdır ve piyasa koşullarına terk edilemeyecek kadar hayati öneme sahiptir.

Bugün Türkiye’deki tablo, dünya genelindeki neoliberal sağlık reformlarının bir yansıması. Ancak bu model sürdürülebilir değil. Hekimlerin tükenmişliği, hastaların memnuniyetsizliği, artan sağlık maliyetleri ve derinleşen eşitsizlikler, sistemin kriz sinyalleri verdiğini gösteriyor. Çözüm, sağlığı piyasanın insafından kurtarıp kamusal ve kolektif bir sorumluluk olarak yeniden tanımlamaktan geçiyor. Aksi takdirde, “dönüşüm” söylemi altında ilerleyen bu süreç, sağlık hakkını özelleştirme projesine dönüşmeye devam edecek.

Çağdaş

Çağdaş

Dijital strateji ve girişimcilik danışmanı, dijital içerik üretici ve yazılımcı.

Makaleler: 852