Bir drone, hedefini milisaniyeler içinde tanımlıyor, sınıflandırıyor ve etkisiz hale getiriyor. Tetikleyen bir insan eli değil; bir algoritma. Bu sahne artık bilim kurgu değil. Ukrayna’dan Gazze’ye, Orta Doğu’dan Doğu Asya’ya uzanan hatta yapay zeka destekli otonom silah sistemleri, savaşın anatomisini köklü biçimde dönüştürüyor.
Uluslararası hukuk, bu dönüşümün çok gerisinde kalıyor. Pentagon ile Silicon Valley arasındaki ilişki, yıllardır bir gerilim hattı üzerinde seyrediyor. Google’ın 2018’de Project Maven’dan çekilmesi, çalışanlarının “yapay zekanın savaşta kullanımına” gösterdikleri açık itirazın bir sonucuydu. Ancak o kapı bir kez aralandıktan sonra bir daha kapanmadı.
Bugün Palantir, Anduril, Shield AI gibi savunma odaklı yapay zeka şirketleri, milyarlarca dolarlık Pentagon sözleşmeleriyle faaliyet gösteriyor. Teknoloji ile silah endüstrisi arasındaki bu evlilik, siyasi değil artık yapısal bir gerçek.
Sorun şu ki uluslararası insancıl hukuk, yani savaş hukukunun omurgasını oluşturan Cenevre Sözleşmeleri ve Lahey Kuralları, bu tabloyu düzenlemek için yeterli araçlardan yoksun. Hukukun temel ilkeleri olan ayrım ilkesi (savaşanlar ile sivillerin birbirinden ayrıştırılması) ve orantılılık ilkesi (verilen zararın sağlanan askeri avantajla orantılı olması), insan yargısını esas alır.
Oysa bir yapay zeka, bu ayrımı nasıl yapacak? Bir algoritmanın “orantısız güç kullandığı” kime, nasıl ispat edilecek? Sorumluluk boşluğu, belki de meselenin en kritik boyutu. Otonom bir sistem sivil bir hedefe saldırdığında sorumlu tutulan kim olacak? Yazılımı geliştiren mühendis mi, sistemi konuşlandıran komutan mı, yoksa savunma bakanlığı mı?
Bugün için net bir yanıt yok. Bu boşluk, hesap sorulmasının önündeki en büyük engel. “İnsan denetimi” kavramı, bu tartışmada bir çıkış kapısı olarak sunuluyor. Pek çok devlet ve uluslararası kuruluş, otonom silah sistemlerinde “anlamlı insan kontrolü” şartının aranması gerektiği görüşünde. Ancak bu kavramın sınırları da tartışmalı. Bir insanın sistemi devreye sokması yeterli mi? Yoksa her atış kararının bireysel onaya tabi tutulması mı gerekiyor? Süper güçler bu tanımın kasıtlı olarak muğlak bırakılmasından yana görünüyor. Zira dar bir tanım, sahip oldukları en gelişmiş silah sistemlerini işlevsiz kılabilir.
Yapay zekanın savaş alanındaki ikinci büyük ayağı ise gözetim ve istihbarat. Yüz tanıma teknolojileri, sosyal medya analizi, uydu görüntülerinin gerçek zamanlı işlenmesi; tüm bunlar artık askeri operasyonların ayrılmaz parçası.
İsrail’in Gazze’de kullandığı iddia edilen “Lavender” ve “Where’s Daddy?” sistemleri, hedef tespitinde yapay zekanın nasıl kullanıldığına dair en çarpıcı örnekler arasında. Bu sistemlerin karar mekanizmaları şeffaf değil; bağımsız denetimden uzak ve sonuçları tartışmalı.
BM bünyesinde sürdürülen “Ölümcül Otonom Silah Sistemleri” (LAWS) müzakereleri, 2014’ten bu yana devam ediyor; ama somut bir bağlayıcı anlaşmaya henüz ulaşılamadı. ABD, Rusya ve Çin, otonom silahları yasaklayacak her türlü uluslararası düzenlemeye soğuk bakıyor. Avrupa Birliği daha ilkeli bir tutum sergilese de bu tek başına yeterli değil. Uluslararası toplumun bu konuda bir konsensüse ulaşmak için zamanı giderek daralıyor.
Yapay zekanın savaş alanına girişi, aynı zamanda bir silahlanma yarışını da hızlandırıyor. Bir ülkenin geliştirdiği otonom kapasiteye karşı diğerinin daha hızlı, daha otonom bir sistemle yanıt vermesi kaçınılmaz görünüyor. Bu sarmal, nükleer silahlanma yarışının dijital versiyonu olarak değerlendirilebilir. Farkı şu: nükleer çağda caydırıcılık, karşılıklı yıkım korkusuna dayanıyordu.
Otonom silah çağında ise hız ve ölçek, caydırıcılığı işlevsiz kılabilir; çünkü bir yapay zeka, nükleer silahın yarattığı varoluşsal korkuyu hissetmez. Yapılması gereken bellidir: Uluslararası insancıl hukukun yapay zekayı kapsayacak biçimde güncellenmesi, otonom silah sistemlerinde insan denetiminin net kriterlere bağlanması, savaş suçu kapsamının algoritma kararlarını da içerecek şekilde genişletilmesi ve bir hesap verebilirlik mekanizmasının kurulması.
Ancak tüm bunların gerçekleşmesi için siyasi irade şart. Bugün itibarıyla o iradenin en çok nerede eksik olduğu açıkça ortada: güç sahibi devletlerde. Sonuçta ortaya çıkan tablo şu: İnsanlık, kendi ürettiği teknoloji tarafından geçilme riskiyle yüz yüze. Savaş artık sadece toprak ve insan meselesi değil; veri, algoritma ve otomasyon meselesi. Hukuk, henüz bu dili konuşmayı öğrenemiyor.








